خیلی‌ها از این بخش‌های حرم رد می‌شوند؛ موزه‌هایی که ارزش دیدن دارند

در محدوده حرم امام رضا(ع) فقط بناهای زیارتی و رواق‌ها قرار ندارند. چند موزه و گنجینه مهم آستان قدس رضوی در صحن کوثر و ضلع غربی صحن پیامبر اعظم(ص) قرار گرفته‌اند؛ مکان‌هایی که بسیاری از زائران از نزدیکی آن‌ها عبور می‌کنند، بدون اینکه بدانند چه آثاری در داخلشان نگهداری می‌شود. موزه مرکزی برای دیدن اشیای تاریخی مرتبط با حرم، گنجینه قرآن برای نسخه‌های خطی و تالار فرشچیان برای علاقه‌مندان هنر، سه انتخاب اصلی هستند.

موزه مرکزی؛ جایی برای دیدن تاریخ خود حرم

موزه مرکزی آستان قدس رضوی در صحن کوثر قرار دارد. اهمیت آن برای زائری که اولین بار از موزه‌های حرم بازدید می‌کند، در تنوع مجموعه‌هاست؛ می‌توان در یک ساختمان از آثار مرتبط با تاریخ حرم به مجموعه‌هایی کاملا متفاوت مانند سکه، تمبر، ساعت و مدال رسید.

بخش مرتبط با تاریخ حرم رضوی از قسمت‌هایی است که ارتباط مستقیمی با فضای زیارت دارد. در مجموعه موزه آثار تاریخی مرتبط با حرم مانند اجزای معماری، اشیای وقفی و لوازمی که در دوره‌های مختلف در مجموعه حرم استفاده شده‌اند نگهداری می‌شود. منابع معرفی موزه به آثاری مانند سنگاب تاریخی، درهای قدیمی، محراب‌های زرین‌فام و دیگر اشیای مربوط به تاریخ حرم اشاره می‌کنند.

این بخش برای کسی که بعد از دیدن ساختمان‌های امروزی حرم می‌خواهد بداند این مجموعه در دوره‌های گذشته چه شکل و تجهیزاتی داشته، از گنجینه‌های عمومی دیگر ارتباط بیشتری با خود زیارتگاه دارد.

گنجینه قرآن و نفایس؛ نسخه‌هایی که فقط یک کتاب قدیمی نیستند

گنجینه قرآن و نفایس آستان قدس رضوی نیز در مجموعه موزه‌های صحن کوثر قرار دارد. این گنجینه در سال ۱۳۶۴ برای نمایش تخصصی نسخه‌های خطی قرآن، مرقعات و آثار هنری ایجاد شد.

طبق معرفی رسمی آستان قدس، یک تالار به قرآن‌های پوستی مربوط به سه قرن نخست هجری و تالار دیگری به منتخبی از قرآن‌های نفیس متعلق به قرن چهارم تا سیزدهم هجری و مرقعات هنری اختصاص یافته است.

جذابیت این بخش بیشتر در جزئیات نسخه‌هاست: نوع خط، تذهیب، جلدسازی، جنس صفحات و شیوه کتاب‌آرایی. ساعت فعالیت این موزه همه‌روزه از ۸ تا ۱۲:۳۰ است.

تالار فرشچیان؛ اصل «عصر عاشورا» و دیگر آثار اهدایی

اگر به نگارگری ایرانی علاقه دارید، لازم نیست برای دیدن یکی از مهم‌ترین بخش‌های هنری مجموعه به ساختمان دیگری بروید. تالار آثار محمود فرشچیان در ساختمان موزه قرآن و نفایس قرار دارد.

آثار اهدایی استاد فرشچیان در این تالار نگهداری می‌شوند و تابلوهایی مانند عصر عاشورا، ضامن آهو، پنجمین روز آفرینش، کوثر، پرچمدار حق و معراج در مجموعه آثار اهداشده او به آستان قدس قرار دارند.

این تالار انتخاب مناسبی برای کسی است که زمان زیادی برای موزه‌گردی ندارد اما می‌خواهد یک مجموعه هنری مشخص و متمرکز را ببیند.

موزه فرش؛ مجموعه‌ای مهم که وضعیت بازدید آن را باید قبل از مراجعه بررسی کرد

موزه فرش آستان قدس رضوی در مجموعه صحن کوثر قرار دارد و یکی از تخصصی‌ترین بخش‌های موزه‌های آستان قدس است. این مجموعه شامل فرش‌ها و دست‌بافته‌های تاریخی از دوره‌های مختلف است و ساختمان آن چند طبقه فضای نمایش و بخش‌های تخصصی نگهداری آثار دارد.

موزه فرش از اسفند ۱۴۰۴ تعطیل شده بود و هم‌زمان با بازگشایی تدریجی موزه‌های حرم، بازطراحی چیدمان و سناریوی نمایش آثار آن در حال انجام است. بنابراین برخلاف موزه مرکزی و موزه قرآن، برای موزه فرش بهتر است پیش از مراجعه وضعیت باز بودن همان روز را بررسی کنید.

وضعیت موزه فرش با سایر موزه‌های این مجموعه یکسان نیست. با توجه به بازطراحی و تغییر چیدمان، پیش از مراجعه از باز بودن موزه و امکان بازدید در تاریخ مورد نظر مطمئن شوید.

موزه مردم‌شناسی؛ یک حمام صفوی درست کنار حرم

این موزه با بقیه تفاوت دارد. برای دیدنش وارد یک ساختمان موزه‌ای جدید نمی‌شوید؛ خود بنا بخشی از چیزی است که قرار است ببینید. موزه مردم‌شناسی آستان قدس رضوی در حمام تاریخی مهدی قلی‌بیک قرار دارد. این حمام از بناهای دوره صفوی است و پس از مرمت، در سال ۱۳۸۵ به موزه مردم‌شناسی تبدیل شد. موقعیت آن در ضلع غربی صحن پیامبر اعظم(ص)، خروجی باب‌الهادی است.

فضای سربینه، گرمخانه، چاله‌حوض و سایر اجزای حمام هنوز بخش مهمی از تجربه بازدید هستند. در کنار معماری بنا، وسایل مرتبط با حمام‌های سنتی، پوشاک، ظروف، وسایل روشنایی و اشیای مربوط به زندگی روزمره در آن نمایش داده شده‌اند.

اگر به معماری تاریخی علاقه دارید، این موزه از موزه مرکزی تجربه متفاوت‌تری دارد؛ زیرا به‌جای مجموعه‌ای از ویترین‌ها، یک بنای تاریخی را از داخل می‌بینید. موزه مردم‌شناسی همه‌روزه به‌جز روزهای تعطیل از ۸ تا ۱۲:۳۰ فعالیت دارد.

موزه‌ها دقیقا در کدام قسمت حرم هستند؟

برای پیدا کردن بیشتر این مجموعه‌ها، صحن کوثر را به خاطر بسپارید. موزه مرکزی، ساختمان قرآن و نفایس و مجموعه موزه فرش در این محدوده قرار دارند. موزه مردم‌شناسی جداست و باید به سمت خروجی باب‌الهادی در ضلع غربی صحن پیامبر اعظم بروید. به همین دلیل اگر برنامه بازدید دارید، منطقی‌تر است ابتدا موزه‌های صحن کوثر را ببینید و موزه مردم‌شناسی را جداگانه در مسیر خروج قرار دهید.

برای بازدید چقدر زمان کنار بگذاریم؟

اگر فقط موزه مرکزی را انتخاب کنید، مدت بازدید کاملا به علاقه شما به جزئیات گنجینه‌ها بستگی دارد. موزه چند مجموعه متفاوت دارد و کسی که بخواهد تمام ویترین‌ها را دقیق ببیند، طبیعتا زمان بیشتری نیاز دارد.

برای برنامه فشرده، بهتر است به‌جای تلاش برای دیدن همه چیز، دو مجموعه متناسب با علاقه خود انتخاب کنید. مثلا تاریخ حرم و گنجینه قرآن برای کسی که به تاریخ مذهبی علاقه دارد؛ یا تالار فرشچیان و گنجینه هنرهای تجسمی برای علاقه‌مندان هنر.

موزه مردم‌شناسی را نیز بهتر است به‌عنوان یک بازدید مستقل در نظر بگیرید، چون در ساختمان اصلی موزه‌های صحن کوثر نیست.

اگر زمان محدودی دارید، لازم نیست همه موزه‌ها را ببینید. بهتر است بر اساس علاقه خود یک یا دو مجموعه را در اولویت قرار دهید.

با کودک یا نوجوان کدام بخش جذاب‌تر است؟

همه گنجینه‌ها برای کودک جذابیت یکسانی ندارند. نسخه‌های خطی قرآن برای کسی که به تاریخ و خوشنویسی علاقه دارد ارزش زیادی دارد، اما یک کودک ممکن است ارتباط بیشتری با مجموعه‌های دیداری موزه مرکزی برقرار کند.

تالار مدال‌ها و تالار آبزیان جز بخش‌هایی هستند که مورد توجه جوانان، نوجوانان و دانش‌آموزان قرار می‌گیرند. اگر با کودک وارد موزه می‌شوید، لازم نیست بازدید را به تمام تالارها گسترش دهید. انتخاب دو یا سه بخش دیداری معمولا از یک مسیر طولانی و خسته‌کننده نتیجه بهتری دارد.

برای بازدید خانوادگی، لازم نیست تمام تالارها را دنبال کنید. بخش‌های دیداری مانند تالار مدال‌ها و تالار آبزیان می‌توانند برای کودکان و نوجوانان جذاب‌تر باشند.

ساعت بازدید را قبل از رفتن دوباره بررسی کنید

برنامه موزه‌های حرم در سال ۱۴۰۵ نشان داده که ساعت و حتی امکان بازدید برخی مجموعه‌ها می‌تواند تغییر کند. در آخرین اطلاعات قابل اتکا، موزه مرکزی از ۸ تا ۱۷:۴۵ و موزه قرآن و موزه مردم‌شناسی از ۸ تا ۱۲:۳۰ فعالیت دارند.

جمع‌بندی

اگر هنگام زیارت فقط از صحن‌ها عبور می‌کنید، احتمالا چند مجموعه مهم را در فاصله‌ای کوتاه از مسیر معمول خود ندیده‌اید. موزه مرکزی برای آشنایی با تاریخ حرم و مجموعه‌ای متنوع از اشیا، گنجینه قرآن و نفایس برای نسخه‌های خطی، تالار فرشچیان برای نگارگری و حمام مهدی قلی‌بیک برای معماری و مردم‌شناسی، چهار انتخاب متفاوت در محدوده حرم هستند.

اگر وقت محدود دارید، لازم نیست همه موزه‌ها را در یک روز ببینید. موضوعی را انتخاب کنید که برایتان جذاب‌تر است و ساعت بازدید همان مجموعه را پیش از مراجعه بررسی کنید.

برای برنامه‌ریزی بازدید از موزه‌ها، خلوت‌ترین ساعت حرم امام رضا و جاهای دیدنی مشهد نزدیک حرم مکمل این راهنما هستند.